Wat is het verschil tussen kalibreren, ijken en verifiëren?

Kalibreren bepaalt hoeveel een meetmiddel afwijkt van een referentie. Verifiëren controleert of het nog aan de gestelde eisen voldoet, zonder volledige kalibratie. Ijken is een wettelijke controle van meetinstrumenten die in de handel of voor andere wettelijk geregelde doelen worden gebruikt, onder de Metrologiewet.

Hoe vaak moet je een meetmiddel kalibreren?

Dat staat niet vast. ISO 9001 vraagt kalibratie of verificatie op vastgestelde momenten of voor gebruik. Begin met de aanbeveling van de fabrikant, vaak een jaar, en pas aan op gebruik, het belang van de meting en de afwijkingen uit eerdere kalibraties. Een opdrachtgever of schema kan een maximum stellen.

Mag je meetmiddelen zelf kalibreren?

Ja, als je een werkinstructie hebt, bevoegde medewerkers aanwijst, een referentie gebruikt die herleidbaar is naar nationale of internationale standaarden en de uitkomsten vastlegt. ISO 9001 eist niet vanzelf een geaccrediteerd laboratorium, maar een opdrachtgever of certificeringsschema kan dat wel vragen. Vraag het na.

Wat moet er op een kalibratiecertificaat staan?

In elk geval de identificatie van het meetmiddel, de datum, de meetpunten met resultaten, de meetonzekerheid, de gebruikte referenties, de omstandigheden en een handtekening. Bij een geaccrediteerd laboratorium hoort het accreditatiemerk erbij. Handig zijn de waarden voor en na een eventuele justering.

Moet elk meetmiddel gekalibreerd zijn voor ISO 9001?

Nee, alleen meetmiddelen waarvan meetherleidbaarheid vereist is of die jij essentieel vindt voor het vertrouwen in je meetresultaten. Leg vast welke meetmiddelen dat zijn en waarom. Meetmiddelen die alleen een indicatie geven, kun je als niet kalibratieplichtig aanmerken.

Kalibratie meetmiddelen beheren: register en interval

Wat is kalibreren, en wat is het verschil met ijken en verifiëren?

Kalibreren is het vergelijken van een meetmiddel met een referentie van bekende nauwkeurigheid, zodat je weet hoeveel het afwijkt. Je legt de gemeten afwijking vast, meestal in een kalibratiecertificaat. Bij kalibreren zelf stel je het meetmiddel niet af. Dat heet justeren, en het kan direct na de kalibratie volgen als de afwijking te groot is.

Ijken is iets anders: een wettelijke controle van meetinstrumenten die voor handel of andere wettelijk geregelde doelen worden gebruikt, zoals weegschalen in winkels en pompen bij tankstations. Dat is geregeld in de Metrologiewet, met toezicht door de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur. Heb je zulke instrumenten, vraag dan bij je leverancier of de toezichthouder na welke regels gelden.

Verifiëren is controleren of een meetmiddel nog aan de gestelde eisen voldoet, bijvoorbeeld met een referentiegewicht of met ijswater, zonder volledige kalibratie. ISO 9001 laat bij meetherleidbaarheid de keuze tussen kalibreren, verifiëren of beide. Houd ze in je register uit elkaar. Kalibreren gaat over de juistheid van een meting, keuren over het veilig gebruik van een arbeidsmiddel.

Welke meetmiddelen neem je op in het kalibratieregister?

Het criterium is eenvoudig: stuurt de uitkomst van de meting een beslissing over de kwaliteit van je product, de veiligheid van mensen of de naleving van een eis? Dan hoort het meetmiddel in het register. Gebruik je metingen als bewijs dat producten en diensten aan de eisen voldoen, dan moeten de uitkomsten te vertrouwen zijn. Dat is ook de gedachte achter de eis in ISO 9001 over meetmiddelen.

Typische voorbeelden staan hieronder. Meetmiddelen die alleen een indicatie geven, zoals een kamerthermometer in een kantoor, neem je niet op. Markeer ze zichtbaar als niet kalibratieplichtig en leg vast op grond waarvan je een meetmiddel wel of niet opneemt, zodat je die keuze kunt toelichten aan een auditor of opdrachtgever.

Kerntemperatuurthermometers en temperatuursensoren van koelcellen, vriezers, ovens en pasteurisatie, waarmee je kritische grenzen uit je HACCP-plan bewaakt
Weegschalen en doseerapparatuur
Schuifmaten, micrometers, meetklokken en andere maatmiddelen voor maatcontrole
Momentsleutels en schroefmachines
Drukmeters, flowmeters en pH-meters
Gasdetectoren, geluidsmeters en luxmeters voor veiligheids- en milieumetingen

Wat bevat een kalibratieregister?

Een kalibratieregister geeft per meetmiddel in één blik antwoord op drie vragen: wat is het, wanneer is het voor het laatst gecontroleerd en mag het nu gebruikt worden? Leg daarom vaste velden vast. De gemeten afwijking is daarbij belangrijker dan alleen het woord goedgekeurd, want daarmee onderbouw je later je interval.

Identificatie: uniek nummer, omschrijving, merk, type en serienummer
Locatie en gebruiker, bijvoorbeeld de afdeling of de medewerker die het meetmiddel onder zich heeft
Meetbereik, nauwkeurigheid en de toegestane tolerantie voor jouw toepassing
Interval en de grond ervoor: fabrikant, gebruik, eerdere afwijkingen of eis van de opdrachtgever
Laatste en volgende kalibratiedatum
Intern of extern, met de naam van de uitvoerder of het laboratorium
Certificaatnummer, met het certificaat zelf als bijlage
Uitkomst: binnen of buiten tolerantie, met de gemeten afwijking
Status: in gebruik, buiten gebruik of afgekeurd, plus het label op het meetmiddel

Hoe bepaal je het kalibratie-interval?

Er bestaat geen vaste termijn die voor alle meetmiddelen geldt. Je begint met de aanbeveling van de fabrikant, vaak een jaar, en weegt het gebruik mee: hoe intensief, in welke omgeving en met hoeveel kans op stoten, vocht of vuil. Ook het belang van de meting telt, en je opdrachtgever, norm of certificeringsschema kan een maximum stellen.

Daarna stuur je bij op basis van je eigen gegevens. Blijft een meetmiddel bij elke kalibratie ruim binnen de tolerantie, dan kun je het interval onderbouwd verlengen. Ligt de afwijking dicht bij de grens of wordt het meetmiddel afgekeurd, dan verkort je het. De richtlijn ILAC-G24 / OIML D 10 beschrijft methoden om herkalibratie-intervallen zo te bepalen. Kalibreer ook na een val, een overbelasting of een reparatie, ongeacht de datum.

Traceerbaarheid: waarom het kalibratiecertificaat ertoe doet

Traceerbaarheid, ook herleidbaarheid genoemd, betekent dat een kalibratie via een ononderbroken keten van vergelijkingen, elk met een bekende onzekerheid, terug te voeren is op nationale of internationale meetstandaarden. In Nederland is VSL verantwoordelijk voor de nationale meetstandaarden. Geaccrediteerde kalibratielaboratoria, in Nederland geaccrediteerd door de Raad voor Accreditatie volgens ISO/IEC 17025, kunnen die herleidbaarheid aantonen.

Controleer een certificaat op het volgende: klopt het serienummer, staan datum, meetpunten en resultaten erop, is de meetonzekerheid vermeld, zijn de gebruikte referenties en de omstandigheden genoemd, en is het ondertekend? Bij een geaccrediteerde kalibratie hoort het accreditatiemerk erbij, en moet de gekalibreerde grootheid binnen de scope van de accreditatie vallen. Of de afwijking binnen jouw tolerantie ligt, beoordeel je zelf.

Let ook op de verhouding tussen de onzekerheid van de kalibratie en jouw tolerantie. Als vuistregel noemt men vaak dat de referentie een factor vier nauwkeuriger moet zijn dan het meetmiddel dat je controleert. Dat is een richtlijn, geen vaste eis, en een norm of een opdrachtgever kan andere eisen stellen.

Intern of extern kalibreren?

Extern kalibreren, bij voorkeur bij een geaccrediteerd laboratorium, past bij hoge eisen aan nauwkeurigheid, bij complexe meetmiddelen zoals druk- en temperatuurapparatuur, bij een eis van de opdrachtgever of het schema, en als je zelf geen herleidbare referentie hebt. Je krijgt een certificaat met herleidbaarheid en meetonzekerheid.

Intern kalibreren of verifiëren is geschikt voor eenvoudige controles, zoals een thermometer in ijswater of een weegschaal met referentiegewichten. Die referentie moet zelf extern gekalibreerd zijn. Leg een werkinstructie vast, wijs bevoegde medewerkers aan en noteer elke uitkomst. Een gangbare combinatie is bijvoorbeeld een interne controle elke week of maand en een externe kalibratie eens per jaar.

Wat doe je als een meetmiddel buiten tolerantie blijkt?

Dan is niet alleen het meetmiddel een probleem, maar ook alles wat ermee is gemeten. ISO 9001 wil dat je onderzoekt of de metingen van vóór de afkeur nog te vertrouwen zijn, en dat je ingrijpt waar dat nodig is.

Zet het meetmiddel direct buiten gebruik, markeer het als afgekeurd en vervang het tijdelijk door een gekalibreerd exemplaar
Bepaal de periode: van de laatste kalibratie of verificatie die goed was tot het moment van afkeur
Beoordeel de metingen uit die periode: hoe groot was de afwijking ten opzichte van de tolerantie, in welke richting, en voor welke producten of beslissingen is het meetmiddel gebruikt? Een afwijking betekent niet automatisch dat producten afgekeurd moeten worden
Onderzoek of producten mogelijk zijn getroffen: zet voorraad vast, keur opnieuw en beslis bij geleverde producten of je de klant informeert of terughaalt. Bij voedselveiligheid betrek je de HACCP-verantwoordelijke
Herstel of vervang het meetmiddel, kalibreer opnieuw en zet het pas daarna weer in gebruik
Zoek de oorzaak en open een CAPA: verkeerd gebruik, een val, een te lang interval of slechte opslag? Pas het interval of de instructie aan en controleer later of het werkt

Voorbeeld van een kalibratieregister (illustratief)

Hieronder staat een klein voorbeeldregister in lijstvorm. De meetmiddelen, toleranties, datums en termijnen zijn verzonnen en laten alleen de opbouw zien. Jouw intervallen en toleranties volgen uit je eigen toepassing, de fabrikant en de eisen van je opdrachtgever of certificeringsschema.

KM-001, kerntemperatuurthermometer, productie. Tolerantie ±1,0 °C. Wekelijkse interne controle in ijswater, externe kalibratie jaarlijks. Laatste kalibratie 3 februari 2026, volgende 3 februari 2027. Uitkomst: binnen tolerantie, afwijking 0,3 °C. Status: in gebruik.
KM-004, weegschaal 30 kg, expeditie. Tolerantie ±5 g. Maandelijkse controle met referentiegewichten, externe kalibratie jaarlijks. Laatste kalibratie 17 juni 2026, volgende 17 juni 2027. Uitkomst: binnen tolerantie. Status: in gebruik.
KM-009, momentsleutel 20 tot 100 Nm, montage. Tolerantie ±4 %. Externe kalibratie jaarlijks en na een val. Laatste kalibratie 9 januari 2026. Uitkomst: buiten tolerantie, afwijking 7 %. Status: afgekeurd, CAPA geopend, metingen sinds de vorige kalibratie in januari 2025 in beoordeling. Volgende kalibratie: na herstel.
KM-012, drukmeter persluchtleiding, utiliteiten. Tolerantie ±1 %. Externe kalibratie jaarlijks. Laatste kalibratie 22 oktober 2025, volgende 22 oktober 2026. Uitkomst: binnen tolerantie. Status: in gebruik, kalibratie binnenkort.
KM-015, schuifmaat 150 mm, kwaliteitscontrole. Tolerantie ±0,03 mm. Halfjaarlijkse interne controle met extern gekalibreerde eindmaten. Laatste controle 4 september 2026, volgende 4 maart 2027. Uitkomst: binnen tolerantie. Status: in gebruik.

Veelgemaakte fouten bij het beheren van meetmiddelen

De meeste fouten zitten niet in de kalibratie zelf, maar in wat eromheen gebeurt. De fouten hieronder komen in de praktijk veel voor en zijn meestal op te lossen met vaste velden, een eigenaar per meetmiddel en een periodieke controle van het register.

Het register is onvolledig: meetmiddelen in koffers, bij de buitendienst of op andere vestigingen ontbreken, of er staan meetmiddelen in die niemand meer gebruikt
Alleen goedgekeurd of afgekeurd wordt vastgelegd, niet de gemeten afwijking, zodat je geen basis hebt om het interval te onderbouwen
Het certificaat wordt niet gecontroleerd: het serienummer klopt niet, het meetbereik valt buiten de kalibratie of de afwijking is niet vergeleken met jouw tolerantie. Het laboratorium rapporteert de afwijking, jij beoordeelt of die acceptabel is
Een verlopen meetmiddel blijft in gebruik omdat het label ontbreekt of niemand de datum ziet
Na een afkeur worden eerdere metingen niet beoordeeld, terwijl ISO 9001 dat verwacht
Gebruikers kunnen het meetmiddel zelf verstellen, bijvoorbeeld via een schroef of instelring zonder borging of zegel
Het interval wordt nooit herzien, ook niet na afkeuringen of een wijziging in het gebruik

Zo ondersteunt BrydgeOne dit

In Kalibratie & meetmiddelen houd je al je meet- en monitoringsapparatuur bij, zoals weegschalen, thermometers en meetklokken, met de volledige kalibratiehistorie per meetmiddel. Je stelt eenmalig het interval in, waarna de volgende datum bij elke vastgelegde kalibratie automatisch doorschuift, en kleurbadges tonen of een meetmiddel in orde, bijna toe of verlopen is. Voeg je het certificaat als PDF toe en staat AI aan, dan vult de AI datum, resultaat, certificaatnummer, uitvoerder en meetpunten in, die je controleert voor het opslaan.

Leg je een kalibratie vast met resultaat Afgekeurd, dan gaat het meetmiddel op Afgekeurd en ontstaat automatisch een corrigerende actie in Acties. Vul je de afwijking in, dan zie je een driftgrafiek met de tolerantieband. Machines en gereedschap met een keuringsplicht beheer je in Objecten, en de bewaking van beheerspunten leg je vast in HACCP & gevarenanalyse. BrydgeOne helpt het bewijs te verzamelen. De beoordeling van de uitkomst blijft bij jou.

Kalibratie van meetmiddelen beheren: register, interval en certificaten